Processo de monotongação no guineense - Cabi, Lucas Augusto (2025)
Guiné-Bissau i un pais di Kosta Osidental di Afrika ku delimitason di forontera ku utru países. Na norti i fazi forontera ku Republika di Senegal; na leste ku sul, ku Republika di Guiné-Conacri; e na oeste pa Osianu Atlantiku. Es prisenti tarbadju tene suma objetivu analiza prosesu di monotongação di ditongus [aj], [aw], [ej], [oj] ku [ow] na variedadi di guineense ku uzadu na Bafatá, Quinara ku sektor autonimu di Bissau. Guineensi i un lingua kriol ku surji di kontatu di purtuguis ku linguas etnikus k uta papiadu na Guiné-Bissau. Monotongason i un prusesu di reduzi ditongu na un uniku vogal (ex. karpinteiru ~ karpinteru). Na es no piskiza no analiza faktoris linguistikus ku extralinguistikus ku ta n fluensia es fenominu na lugares ku no selesiona. Na guineensi, monotongação ta akontisi di forma amplu si no komparal ku ditongus di purtuguis (Costa, 2014). Kunformi afirmason di Cá (2021), i un lei geral na guineensi monotongason di ditongus di palabras purtuguis. I n portanti salienta di kuma i ten pukus studus sobri monotongason na guineensi, es ku justifika realizason di es tarbadju. Dadus ku analizadu i di un corpus ku pistadu pa dotorandu Alfa dos Santos Silom, di Universidade Federal da Bahia (UFBA), ku tene 36 n trivista, 2 di es ntrivista e diskartadu pabia e tene tempo di gravason reduzidu, asin i sobra, 34 n trivista. Es n trivista i gravadu na Guiné-Bissau na 2021, na lugaris ku no tchoma ba dja. Na kada rejion i partisipa 12 djintis (6 omis ku 6 mindjeris) e divididu na tris faixa etaria: 25 a 35 anus, 40 a 55 anus ku 60 a 75 anus. Pa skolaridadi, partisipantis sta divididu na kuatru grupu: kilis ku ka bai skola, kilis ku tene skolaridadi basiku, sekundariu, ku nsinu superior. No utiliza plataforma R na etapa di analizi ku nterpretason di dadus ku es no analiza 4822 dadus i no djubi numeru di monotongason pa kada variável dependenti: pa [aj], 12,99%; pa [aw], 15,31%; pa [ej], 83,18% pa [oj], 64, 69% i pa [ow], 90,20%. Es piskiza mostra di kuma manga di palabras di orijen purtuguis ku ta aprezenta ditongu e sufri monotongason na guineense. Analis diskritivu ku fasidu mostra suma fatoris preponderanti na monotongason di ditongu na guineensi lokalizason morfológica di ditongo, si posison na palabras, tonisidadi ku kontestu siguinti. Pa fatoris extralinguistikus, ku analizadu na tarbadju, no observa di kuma skolaridadi, generu ku lokalidadi é sedu signifikativu pa monotongason na alguns lugaris.